Politik Kültürde Cinsiyet: Görünürlük Mücadelesi ve Temsil Krizi

Siyasal tahayyülün epistemolojik çerçevesini şekillendiren ve onu derinlemesine kuran toplumsal cinsiyetin politik kültür kapsamındaki yeri, kadınların sadece kamusal alandaki temsili ile sınırlandırılmış bir mesele olarak görülemez. Geleneksel siyaset bilimi literatüründe politik kültür, androcentrik ve heteronormatif bir zemine oturtularak, bireylerin sisteme dair tutumlarını, değerlerini ve normlarını şekillendiren kültürel kodların bütünü olarak tanımlanmıştır. İktidarın, vatandaşlığın, temsilin ve meşruiyetin anlamlandırıldığı alan olan siyasette cinsiyetin yalnızca etkilenilen bir tema değil, doğrudan kurucu bir fail olarak iş gördüğü bu bağlamda, politik kültürün cinsiyetli yapısının ifşası yalnızca kadınların ne ölçüde temsil edildiği ile ilgili değil, temsilin yapısının ve sınırlarının nasıl inşa edildiği ile de ilgilidir. Modern siyaset teorisi, kadınları çoğunlukla yeterince temsil edilmeyen ya da dışarıda bırakılmış bir toplumsal kategori olarak konumlandırma eğilimindedir. Ama bu perspektif, dışlanmanın yalnızca edilgen bir durum olduğu varsayımına dayanır. Oysa siyasal alanın dışına itilmiş olmak, kendiliğinden ortaya çıkan bir eksiklik değil, tarihsel olarak örülmüş ve yapısal mekanizmalarla yeniden üretilen bir yokluk hâlidir. Pateman’ın “cinsel sözleşme” kuramı özellikle burada belirleyicidir: Kadınlar modern siyasal düşüncede eşitliğin öznesi değil, tahakkümün nesnesidir ve bu durum yalnızca liberal kuramın sınırlarını değil, gündelik politik kültürün ideolojik sınırlarını da teşhir eder. Kamusal alanın bu eksende şekil kazanması sadece dini sebeplerle sınırlı kalmayıp, modernleşme süreçleri ve ulus-devlet projeleri içinde de kadınları arka plana çeker. Örneğin Türkiye’de Kemalist modernleşme projesinde de görüldüğü üzere, kadınlara kamusal bir görünürlük kazandırılmış olsa da bu görünürlük devletin belirlediği “makbul kadın” modeliyle sınırlandırılmıştır. Ortadoğu bağlamında ise bu dışlama yalnızca teorik bir ayrım olarak kalmaz; devletin inşa süreçleri, sömürge sonrası modernleşme çalışmaları ve kurumsallaşmış ataerkil kurallar aracılığıyla somut gerçeklik kazanır. Habermas’ın eşit koşullarda rasyonel müzakere olarak idealize ettiği kamusal alanda kadınların siyasal temsili, kimi zaman ilerici bir adım olarak sunulsa da bu temsil çoğunlukla ulus-devletin heteropatriyarkal tahayyülü doğrultusunda biçimsel eşitliğe indirgenmektedir. Örneğin Suudi Arabistan’da kadınlara 2015’te oy hakkı verilmesi, Batı kamuoyunda ilerici bir hamle olarak alkışlanırken, bu hakkın uygulanabilirliği erkek vesayet sistemine bağlı kalmıştır. Burada temsil, demokratik katılımın genişlemesi değil, rejimin küresel meşruiyetini tahkim eden sembolik bir jesttir. Kadınların siyasetle kurduğu ilişki yalnızca temsiliyetle değil, aynı zamanda hukuk üzerinden de sınırlandırılır. Devletin kadınlarla kurduğu ilişki çoğunlukla düzenleyici değil, disipline edici bir mahiyet taşır. Aile hukuku bu disiplinin en merkezi alanıdır. Tunus örneğinde görüldüğü gibi laik reformlar kadınlara belirli haklar tanımış olsa da bu reformlar tamamen modernleşmeci devlet aklı çerçevesinde hazırlanmıştır. Charrad’ın karşılaştırmalı çalışması, Tunus’un bu anlamda istisnai bir konumda olduğunu ortaya koyar; ancak bu istisna, reformların gerçekten özgürleştirici olduğu anlamına gelmez. Hukuk bağlamından koparıldığında araçsallaşır; özgürleştirici olması ise hangi siyasal ve kültürel zeminde hazırlandığı ile doğrudan ilişkilidir. Toplumsal cinsiyetin politik kültürdeki yeri, sadece temsiliyet düzeyinde değil, bilginin, kamusallığın ve öznellik rejimlerinin yeniden düşünülmesini zorunlu kılar. Kadınların kamusal alanda karşılaştığı dışlayıcı normlar yalnızca görünürlük mücadelesiyle aşılamaz. Asıl mücadele, tanınma düzeyindedir—epistemolojik bir tanınma. Deniz Kandiyoti’nin “ataerkil pazarlık” kavramı, bu tanınma mücadelesinin gündelik ve stratejik boyutlarını görünür kılar. Feminist siyaset, temsil değil müdahale ister; kamusal olanı yeniden tanımlar. Kamusal olan: meydan değil, bedenin kendi hakikatidir. Kamusal olan: evin içindeki sömürüyü konuşabilmektir. Politik olan “kişisel olandır”. Bu yüzden kadının mutfaktaki isyanı, yataktaki sessizliği, sokaktaki varlığı siyasal bir kalkışmadır. Kadınların sesi yalnızca duyulmakla kalmayıp anlam kazanabiliyorsa, politik kültür gerçekten değişmeye başlar.